Ústava 3. mája 1791 bola celkom iste druhou základnou ústavou, ktorá bola napísaná a prijatá na celom svete. Za jej autorov sa považujú kráľ Stanisław II. August, veľký litovský maršalek Ignacy Potocki a o. Hugo Kołłątaj, predstaviteľ duchovenstva a filozof.

 

Prijatá ústava čerpala inšpiráciu z politických a spoločenských myšlienok európskeho osvietenstva a americkej ústavy z roku 1787. Tvorcovia poľskej ústavy do nej zakotvili aj to, že vláda nesmie slúžiť záujmom hŕstky ľudí, ale dobru celého národa. Dokument ústavy tvorilo 11 článkov. Prvý z nich určoval rímskokatolícke náboženstvo ako to dominantné, pričom tiež zabezpečoval slobodu vierovyznania a praktizovania príslušníkom iných náboženstiev. Piaty článok ústavy rozdeľoval moc na zákonodarnú, výkonnú  súdnu. Dvojkomorový Sejm (snem) schvaľoval zákony; výkonná moc mala byť v rukách kráľa a Stráže práv (Kráľovskej rady); súdna moc bola v rukách nezávislých súdov.

 

Liberum veto (ktoré umožňovalo pozastaviť prijatie zákona námietkou čo i len jedného poslanca) bolo zrušené, podobne ako niekoľko iných predtým platných prvkov parlamentného systému – odvtedy všetky rozhodnutia mali byť prijaté väčšinovým systémom hlasovania. Kráľ nemal zákonodarnú sankciu. Stál na čele Stráže práv (Kráľovskej rady), ktorej členmi boli: prímas, dvaja sekretári, plnoletý nástupca trónu, maršalek Sejmu (predseda dolnej komory parlamentu) a piati ministri určení kráľom: štátnej pokladnice, vojska, polície, zahraničných vecí a pečate. Ministri sa zodpovedali pred kráľom, ale z funkcie ich mohol odvolať iba Sejm. Na to, aby sa kráľovské rozhodnutia stali platným zákonom, museli ich podpísať jednotliví ministri, ktorí sa zároveň zodpovedali pred Sejmom. Každých 25 rokov mal zasadať Ústavný snem, aby skontroloval ústavu, a prípadne do nej zaviedol zmeny. Na základe ústavy vznikla národná armáda, a ústava zaviedla aj vládnu ochranu pre sedliakov.

 

Julian Ursyn Niemcewicz, ktorý bol angažovaný do prípravných prác na ústave, takto opísal výnimočný deň jej prijatia: „Ako málo je v dejinách národov takých dní, keď tisíce a tisíce ľudí, ba celý národ by sa radoval do takej veľkej miery! Takým dňom bol aj 3. máj – každý v ňom badal miznúce chmáry smršte, ktorá nami tak dlho zmietala, a na čistom nebi objavujúce sa zore našich budúcich úspechov“. Ústava 3. mája odzrkadľovala poľského ducha, ktorý umožnil poľskému národu prežiť 123 rokov rozdelenia, a následne aj dlhé komunistické represie. Napriek mnohým kontroverzným momentom, ktoré dodnes rozdeľujú historikov a publicistov, 3. máj bol štátnym sviatkom až do roku 1940. Do konca svetovej vojny a v období Poľskej ľudovej republiky bola oslava Dňa ústavy zakázaná, no toto výročie bolo každý rok zámienkou pre masové protikomunistické manifestácie. Ako potvrdzujú výskumy spoločenskej mienky, aj v súčasnosti považujú Poliaci Ústavu 3. mája ako jednu z najprelomovejších historických udalostí v dejinách Poľska.

 

Tlačový odbor

Ministerstvo zahraničných vecí Poľskej republiky

 

---

 

227. ROCZNICA UCHWALENIA KONSTYTUCJI 3 MAJA

 

Konstytucja 3 Maja 1791 roku była najprawdopodobniej drugą na świecie spisaną ustawą zasadniczą. Za jej autorów uważa się króla Stanisława II Augusta, wielkiego marszałka litewskiego Ignacego Potockiego oraz ks. Hugona Kołłątaja, duchownego i filozofa.

 

Uchwalona konstytucja czerpała inspirację z myśli politycznej i społecznej europejskiego Oświecenia oraz amerykańskiej konstytucji z 1787 roku. Twórcy polskiej ustawy zasadniczej uznawali, że rząd musi służyć nie interesom nielicznych, ale dobru całego narodu. Na dokument składało się 11 artykułów. Pierwszy z nich określał religię rzymskokatolicką jako dominującą, zapewniając jednocześnie wolność wyznania i praktyk wyznawcom innych religii. Artykuł V Konstytucji dzielił władzę na ustawodawczą, wykonawczą i sądową. Dwuizbowy Sejm uchwalał prawa; władza wykonawcza miała być w rękach króla i Straży Praw; sądownicza była w ręku niezawisłych sądów.

 

Liberum veto (umożliwiające wstrzymanie uchwalenia ustawy przez sprzeciw choćby jednego posła) zostało zniesione, podobnie jak kilka innych wcześniej obowiązujących elementów systemu parlamentarnego – odtąd wszystkie decyzje miały zapadać większością głosu. Król nie miał sankcji ustawodawczej. Stał on na czele Straży Praw, w której skład wchodzili prymas, dwóch sekretarzy, pełnoletni następca tronu, marszałek Sejmu oraz pięciu ministrów wyznaczonych przez króla: skarbu, wojska, policji, spraw zagranicznych i pieczęci. Ministrowie odpowiadali przed królem, ale usunąć ich ze stanowiska mógł tylko Sejm. Królewskie decyzje, by stały się obowiązującym prawem, musiały być podpisane przez właściwych ministrów, którzy z kolei odpowiadali przed Sejmem. Co 25 lat miał się zbierać Sejm Konstytucyjny dla dokonania przeglądu konstytucji i wprowadzenia w niej zmian. Utworzono armię narodową, a konstytucja objęła opieką rządu chłopów.

 

Zaangażowany w prace nad konstytucją Julian Ursyn Niemcewicz wspominał wyjątkowy dzień jej uchwalenia: „Jak mało w dziejach narodów jest dni takich, gdzieby tysiące i tysiące ludzi, stolica, co mówię, naród cały, poddawały się uniesieniom najwyższej radości! Takim był dzień trzeciego maja; każdy widział w nim niknące do ostatka chmury nawałnic, które nami tak długo miotały, i na czystym niebie powstającą zorzę przyszłych pomyślności naszych”. Konstytucja 3 Maja była odbiciem polskiego ducha, który umożliwił polskiemu narodowi przetrwanie 123 lat rozbiorów, a następnie długich lat komunistycznych represji. Pomimo wielu kontrowersji, które do dzisiejszego dnia dzielą historyków i publicystów, 3 maja był świętem państwowym aż do 1940 roku. Do końca wojny światowej oraz w czasach Polski Ludowej obchodzenie Dnia Konstytucji było zabronione, jednakże rocznica ta co roku stawała się pretekstem do masowych manifestacji antykomunistycznych. Jak pokazują badania opinii społecznej, także i obecnie Konstytucja 3 Maja traktowana jest przez Polaków jako jedno z najbardziej przełomowych wydarzeń historycznych w dziejach naszego kraju.

 

Biuro Rzecznika Prasowego MSZ

FaLang translation system by Faboba